Gül Bara: Kuralları ve Oynanışı
Gül bara, aynı tahtada oynanan oyunların en sessizi ve en acımasızı. Adı da anlatıyor: pullar kaçar, kimse kimseyi tutmaz. Ne kırma vardır ne hapis. İki takım da aynı yöne döner ve hiç karşı karşıya gelmez. Geriye bir yarış kalır, rakibe verebileceğiniz tek zarar da yolunu kapatmaktır. Buna bir de gül baraya özgü çift zar zinciri eklenince, tek atışta oyunun döndüğü bir oyun çıkar.
Nerede ne deniyor
Gül bara Balkanlarda gulbara adıyla oynanır; Yunanistan'daki fevga, bizdeki İzmir tavlası yani mültezim, Rusya ve Kafkasya'daki uzun nardi hep aynı ailedendir: diziliş, yön ve kapı mantığı hepsinde aynıdır. Gül barayı ailenin geri kalanından ayıran şey çift zar zinciridir, aşağıda ayrı başlık altında.
Adın kendisi de Türkçedir: gül bara, gülbaharın Balkanlardaki söylenişidir, ve oyunun İngilizcedeki adı bunun birebir çevirisi olan Rosespring Backgammon'dır. Yani gül bara ile Türkiye'de bugün gülbahar ya da hep yek denen oyunun adları tesadüfen benzemiyor, aynı ad. Ama aynı oyun değiller: sınırı geçen şey çift zar kuralı olmuş, tahta olmamış. Gülbahar normal tavla dizilişiyle, kırmalı oynanır ve ondan aldığı tek şey zincirdir. Bir ad, iki oyun; ayrımı tavla çeşitleri sayfasında açtık.
Diziliş ve iki baş
On beş pulunuzun tamamı kendi 24 hanenizde, üst üste yığılı başlar. Bu kuleye kısaca baş denir, hapis tavlasındaki gibi. Ama burada iki baş birbirine bakmaz: tahtanın çapraz köşelerinde, yolları yarım tahta kaydırılmış hâlde otururlar. Rakibin başı sizin 12 hanenizin üstündedir, tam yolunuzun ortasında; sizin başınız da onun 12 hanesidir.
Toplama yapacağınız eviniz her zamanki gibi 1 ile 6 haneleridir, yani başınızın çapraz karşısındaki çeyrek. Oraya varmadan önce rakibin evinin içinden geçersiniz, o da sizin 13 ile 18 haneleriniz olur. İki yol, aynı yön, biri diğerinin yarım tahta gerisinde.
Hane numaralandırması bütün tavlada aynı olduğu için, devam etmeden önce tahtanın üstünde görmek isterseniz etkileşimli diziliş aracı hane hane gösterir. Gösterdiği başlangıç dizilişi tavlanınkidir, gül baranınki değil; oradan yalnızca tahtanın anatomisini alın.
Tek pul kapı tutar
Her şeyi değiştiren kural bu. Tavlada ve hapiste bir haneyi kapatmak için iki pul gerekir, tek pul zayıflıktır. Gül barada tek pul duvardır: bir hanede duran tek bir pulunuz, rakibin oraya hiçbir zarla konmasını engeller.
- Hiçbir pul kırılmaz, hapsolmaz, geri dönmez. Bar yoktur, içeri girme yoktur.
- Üstünde tek rakip pulu bile olan her hane size kapalıdır, tersi de geçerli.
- Zarların hiçbiri kurallı hamle vermiyorsa sıranız yanar. Kapalı konumlarda bu sık olur ve oyunun parçasıdır.
- Zarın geri kalan kuralları aynıdır: iki sayı iki hamle, mümkün olan her sayıyı oynama zorunluluğu, yalnız biri oynanabiliyorsa büyük olanı.
Çift zar zinciri, oyunun imzası
Gül barayı bütün ailesinden ayıran kural şu: çift atan oyuncu o çifti dört kez oynar, sonra bir üstündeki çifti, sonra onun üstündekini, 6-6 dahil olmak üzere yukarı doğru oynamayı sürdürür. Yani 3-3 atan oyuncu dört tane 3, sonra dört tane 4, dört tane 5 ve dört tane 6 oynar. Zincir, tam olarak oynanamayan ilk çiftte durur.
- Oyunun ilk üç atışında zincir işlemez. Bu, açılışta oyunun tek hamlede bitmesini engelleyen frendir. O ilk çiftlerin normal tavladaki gibi dört kez mi yoksa yalnızca iki kez mi oynandığı konusunda kaynaklar ayrılıyor, masaya sorulacak şeylerden biri de budur.
- Zincirdeki bir çift tam oynanamıyorsa zincir orada kesilir ve kalan hamleler rakibe geçer, o kaldığı yerden devam eder. Kaynakların çoğu kuralı böyle yazar; kalan hamlelerin büsbütün yandığını söyleyen masalar da var, o yüzden ilk zardan önce sorun.
- Pratikte anlamı şudur: geride olduğunuz her konumda hâlâ bir umut, önde olduğunuz her konumda hâlâ bir tehlike vardır. Gül barada yarışı erken bitmiş saymak en pahalı hatadır.
Baştan çıkış ve altılı duvar
On beş pul aynı haneden başladığı için, baştan çıkışın nasıl olacağı önemli bir sorudur. Gül baranın yazıya geçmiş kurallarında bir sınır yoktur: kaç pul çıkarabiliyorsanız o kadar çıkarırsınız. Aynı ailenin fevga ve İzmir tavlası kolunda ise bir kapı vardır, ama sanıldığı gibi "her turda tek pul" değil, tek seferlik bir şarttır: ilk pulunuz rakibin başlangıç hanesini geçmeden ikinci bir pulu oynatamazsınız. Bir kez geçtikten sonra sınır kalkar. İki kural bambaşka oyunlar üretir, o yüzden hangisiyle oynadığınızı ilk zardan önce söyleyin.
Tek pul kapı tuttuğu için ardışık hane kapatmak ucuzdur ve duvar bu oyunun tek silahıdır. Arka arkaya altı kapalı hane geçilmezdir: arkasında kalan pul, duvar bozulana kadar hiçbir zarla ilerleyemez. Ailenin fevga kolunda bunun iki freni yazılıdır: kendi başlangıç çeyreğinizdeki altı hanenin tamamını kapatamazsınız, ve altılı duvarınızın arkasında rakibin bütün pulları toplanmışsa ona hamle açmak için bir haneyi boşaltmak zorundasınız. Gül baranın kural metinlerinde bunlar her zaman yazılı olmaz, o yüzden bunu da masaya sorun.
Toplama
On beş pulunuz da evinize, 1 ile 6 haneleri arasına girdiği anda toplamaya başlarsınız, tavlanın her yerinde geçerli olan kurallarla: atılan sayı kendi hanesinden pul çıkarır, o hane boş ama daha yüksek hanelerde pul varsa sayı ev içinde normal hamle olarak oynanır, en yüksek dolu haneden büyük sayı oradan toplar. Ayrıntısı kural rehberinde.
Gül barada toplama bütün tavlanın en sakin kısmıdır: kimse sizi geri göndermez, kimse sizi dondurmaz, tek mesele yetişip yetişmediğinizdir.
Puanlama
| Sonuç | Koşul | Değer |
|---|---|---|
| Tek | Kaybeden en az bir pul toplamıştır. | 1 |
| Mars | Kaybeden hiç pul toplamamıştır. | 2 |
Üç puanlık backgammon galibiyeti burada da yoktur: o, barı ve içeri girmeyi olan uluslararası oyunun puanıdır ve gül baranın kurallarında karşılığı bulunmaz. Katlama küpü de kullanılmaz, oyun anlaşılmış bir puana kadar oynanır. Puan sisteminin uluslararası oyundaki tam karşılığı puanlama rehberinde.
Tavla ile gül bara, yan yana
| Tavla | Gül bara | |
|---|---|---|
| Yön | zıt | aynı, yarım tahta kaydırılmış |
| Diziliş | 2-5-3-5 | 15 pul başta |
| Kapı kaç pulla tutulur | 2 | 1 |
| Tek pul | açık pul, kırılır | tam bir duvar |
| Bar ve içeri girme | var | yok |
| Çift zar | dört kez oynanır | zincirlenir, 6-6'ya kadar |
| Rakibe zarar | kırarak | yalnızca yolunu kapatarak |
Gül barayı ne kazandırır
- Baştan düzenli çıkın. Başta unutulan pullar, sonra kapalı yollarla karşılaşacak pullardır.
- Ardışık kapatın, dağınık değil. Yan yana dört hane, dağınık altı haneden çok daha değerlidir; rakibin zarının aradığı şey tam da aradaki boşluktur.
- Önüne duvar örün, arkasına değil. Rakibin pullarının gerisinde kalan duvar hiçbir işe yaramaz. Değerli olan yalnızca ona kalan yolun üstünde duran şeydir.
- Yarışı sayın ama erken kutlamayın. Kırma olmadığı için sayı tesadüfle bozulmaz, buna karşılık çift zincirinin tek atışta yirmi dört hane götürdüğünü unutmayın. Sayım için pip hesaplayıcı.
- Kendi 12 hanenize dikkat. Rakibin başı orada durur, ve dolu olduğu sürece tam yolunuzun ortasında koca bir duvardır.
Masada duyacağınız terimlerin uluslararası karşılıklarıyla birlikte toplu hâli terimler sözlüğünde, tahtanın anatomisi ve hane numaralandırması kurulum rehberinde.
Tavla çeşitleri arasında yeri
Gül bara riskten değil, hesaptan hoşlananların oyunudur: hiçbir kırma yirmi hanelik üstünlüğü ters çevirmez, ama tek bir çift zar zinciri çevirir. Tavlayı ve hapisi sevenlerin gül barayı kuru bulması da, gül baracıların ötekileri fazla tesadüfi bulması da bundandır. İkisi de haklı.
Bizim çevrimiçi tahtamız uluslararası oyunu, yani tavlayı oynatır, gül barayı değil. Ortak kurallar, taşıma, oynama zorunluluğu ve toplama tıpatıp aynıdır ve kuralları siz değil sunucu uygular: tarayıcınızda ücretsiz bir oyun oynayın, oturmuş refleksle kahvedeki tahtaya geçin.