Tavla Çeşitleri: Hangi Ad Hangi Oyun
Türkiye'de "tavla" tek bir oyunun adı değil, aynı tahtanın başında oynanan birkaç ayrı oyunun ortak adı. Bir masada tavla denince kastedilen oyunla, iki mahalle ötede tavla denince kastedilen oyun aynı olmayabilir; üstelik aynı oyunun bölgeden bölgeye üç ayrı adı olabiliyor. Bu sayfa o adları birbirine bağlıyor: hangi ad hangi oyunu anlatıyor, kuralları nerede ayrılıyor, ve masaya oturmadan önce neyi konuşmak gerekiyor.
Adların haritası
| Ad | Ne oynanıyor | Ayırt eden kural |
|---|---|---|
| Erkek tavlası | Standart tavla | Bildiğimiz oyun: 2-5-3-5 dizilişi, kırma, bar |
| Kız tavlası (yahudi tavlası) | Ayrı ve çok daha kısa bir oyun | Bütün pullar tek çeyrekte başlar, tahtada yol yok, önce indirilir sonra toplanır |
| Hapis (mahpus, mahbusan) | Ayrı bir oyun | Kırma yok, tek pul hapsedilir |
| Gül bara | Ayrı bir oyun | Aynı yön, tek pul kapı tutar, çift zar zincirlenir |
| İzmir tavlası (mültezim, müstecir, müptecil) | Gül baranın ailesinden ayrı bir oyun | Aynı yön, çift zar zinciri yok, baştan çıkış tek kapıya bağlı |
| Hep yek (gülbahar) | Standart diziliş, değişik zar kuralı | Çift zar zinciri |
| Asker tavlası | Tahtada oynanan ama tavla olmayan oyun | Zar yok, pullar sektirilir |
Erkek tavlası, yani tavlanın kendisi
Kahvede en çok oynanan ve turnuvası kurulan oyun budur. Otuz pul, 2-5-3-5 dizilişi, zıt yönler, kırma, bar ve toplama. Bütün kuralları kural rehberinde, oyunu ilk kez öğrenecekler için baştan sona anlatımı başlangıç rehberinde var. Uluslararası backgammon da aynı oyundur, yalnızca bizde katlama küpü kullanılmaz, üç puanlık backgammon galibiyeti sayılmaz ve açılışı kazanan zarlarını yeniden atar.
Kız tavlası, tek çeyrekte oynanan oyun
Yahudi tavlası da denen bu oyun, tavlanın kolay bir sürümü değil, tek çeyreğe sığan ayrı bir oyundur. On beş pulunuzun tamamı kendi önünüzdeki altı hanede başlar: ilk üç haneye üst üste üçer, sonraki üç haneye üst üste ikişer pul. Hiçbir pul tahtada yol almaz, o yüzden ortada yön diye bir mesele de yoktur.
- Kırma yoktur, kapı alma yoktur. İki oyuncu birbirine hiç dokunmaz, herkes kendi yarım tahtasında oynar.
- Oyun iki aşamalıdır: önce atılan zarın gösterdiği hanede üst üste duran pullar aşağı indirilir, sonra yine atılan zara göre ele toplanır.
- Bütün pullarını önce toplayan kazanır. Rakip eline tek pul bile alamadan bitirmişse bu marstır. Parti 5 sayıya oynanır.
- Karar verilecek pek bir şey yoktur, oyun büyük ölçüde zarın elindedir; zaten çocuklara tahtayı ve toplamayı sevdirmek için oynanır.
Kız tavlası kimi yerde "aynı oyunun ters yönü" diye anlatılır. Hiçbir başvuru kaynağı bunu doğrulamıyor: ortada dolaşılacak bir yol olmadığı için ters çevrilecek bir yön de yok. Standart oyunun yönü ve dizilişi apayrı bir konu, o kurulum rehberinde, tahtanın üstünde görmek için de etkileşimli diziliş aracı var.
Bir de şu var: çift atanın o kapıdaki pulların tamamını birden topladığını söyleyen anlatımlara rastlanıyor. Bunu doğrulayan bir başvuru kaynağı bulamadık, o yüzden yukarıdaki kurallara koymadık. Masanız böyle oynuyorsa oynayın, ama oyunun yazılı kuralı diye kimseye anlatmayın.
Hapis, mahpus, mahbusan
Üçü de aynı oyunun adıdır ve tavlanın kolay bir sürümü değildir. On beş pul tek hanede başlar, iki oyuncu zıt yönlerde ilerler ve tek pul kırılmaz: üstüne konan pul onu olduğu yerde hapseder, üstündeki kalkana kadar da oynatamazsınız. Yunanistan'da plakoto, Bulgaristan'da tapa, Arapçada mahbuse deniyor. Bütün kuralları, ana pul meselesi ve puanlaması hapis tavlası sayfasında.
Gül bara
O da ayrı bir oyundur ve tavladan en uzak duranıdır. On beş pul yine tek hanede başlar, ama iki oyuncu da aynı yöne döner ve hiç karşılaşmaz. Kırma yoktur, bar yoktur, bir haneyi kapatmak için tek pul yeter. Çift atan oyuncunun attığı çiftten yukarı doğru 6-6'ya kadar zincirleme oynaması da bu oyuna özgüdür. Ayrıntısı gül bara sayfasında.
İzmir tavlası, yani mültezim
Ege'de oynanan bu oyun mültezim, müstecir ve müptecil adlarıyla da anılır, ve gül baranın kardeşidir: on beş pul tek hanede başlar, iki oyuncu aynı yöne döner, kırma yoktur ve bir haneyi tek pul kapatır. Yunanistan'da aynı oyun fevga adıyla oynanıyor. Gül baradan iki yerde ayrılır. Birincisi, çift zar zinciri yoktur, çift normal biçimde dört kez oynanır. İkincisi, baştan çıkışın kuralı başkadır: ilk pulunuz rakibin başlangıç hanesini geçmeden ikinci bir pulu oynatamazsınız. Bir de kendi başlangıç çeyreğinizdeki altı hanenin tamamını kapatmanız yasaktır.
Hep yek, yani gülbahar
Gül bara ile gülbaharın adı tesadüfen benzemiyor: gül bara, Türkçe gülbahar adının Balkanlardaki söylenişidir, ve oyunun İngilizcedeki adı da bunun birebir çevirisi olan Rosespring Backgammon'dır. Yolculuk eden şey ad ile birlikte çift zar kuralı olmuş, tahta olmamış. Bu yüzden bugün Türkiye'de gülbahar denince başka bir oyun anlaşılıyor: diziliş, yön ve kırma standart tavladaki gibidir, değişen tek şey çift zardır. Çift atan oyuncu tek bir çiftle yetinmez, zincirleme başka çiftler de oynar. Hep yek de 1-1 atışının adıdır. Zincirin yönü masadan masaya değişiyor, kimi masa attığınız çiftten yukarı doğru 6-6'ya kadar gider, kimi masa 6-6'dan aşağı 1-1'e iner. Yazılı tek bir kural metni olmadığı için, oynamadan önce zincirin hangi yöne işlediğini ve tamamlanamayan çiftte ne olacağını konuşmak gerekir.
Asker tavlası
Tavla tahtasında oynanan, ama tavla olmayan bir oyun. Zar atılmaz: pullar tahtaya dağıtılır, oyuncular parmaklarıyla kendi pullarını sektirerek rakip pulların üstüne düşürmeye çalışır. Adı da buradan geliyor; anlatılan o ki oyun kışlada doğmuş, çünkü zar kumar sayıldığı için askerde yasaktı ve tahtanın içinden zarlar çıkarılmıştı. Zarsız oynanabilen bir oyun gerekiyordu.
Adlar neden bu kadar karışık
Bu oyunların hiçbirinin merkezî bir kural kitabı yok. Kurallar masadan masaya, dededen toruna geçtiği için hem adlar hem ayrıntılar bölgeye göre kaymış durumda. Aynı oyunun üç adı olabiliyor, hapis ile mahpus ile mahbusan gibi; aynı ad iki ayrı oyunu anlatabiliyor, gül bara ile gülbahar gibi. Bu, kuralların keyfi olduğu anlamına gelmez; yalnızca ilk zardan önce hangi kuralları oynadığınızı söylemenin masanın bir parçası olduğu anlamına gelir.
Ortak olan ne kadar çok
Kız tavlası ile asker tavlasını bir kenara koyarsanız, geri kalanların tamamı aynı iskeleti paylaşır: yirmi dört hane, on beşer pul, iki zar, atılan sayı kadar ilerleme, çift zarın dört hamle etmesi, oynanabilen sayıyı oynama zorunluluğu ve evde toplama. Bunlar oturduğunda hangi oyuna geçerseniz geçin öğrenmeniz gereken genelde tek bir kural kalır. Puanlama da benzer: tek galibiyet bir, mars iki. Üç puanlık backgammon galibiyeti ve katlama küpü ise bu oyunların hiçbirinde yoktur, ikisi de uluslararası oyuna aittir. Bilmediğiniz bir terime rastlarsanız terimler sözlüğü karşılığını veriyor, zar lazımsa zar atıcı hemen burada.
Çevrimiçi tahtamız bu ortak iskeleti, yani tavlayı oynatır. Refleksleri oturtmanın en hızlı yolu da odur, çünkü kuralları siz değil sunucu uygular ve zarlar kanıtlanabilir biçimde adildir: tarayıcınızda ücretsiz bir oyun oynayın, sonra hangi çeşidi isterseniz kahvede oynayın.