Hapis Tavlası: Kuralları ve Oynanışı

Hapis tavlası, tavla tahtasında oynanan ama tavla olmayan oyunların en yaygını. Aynı tahta, aynı otuz pul, aynı iki zar, hatta aynı taşıma kuralları. Değişen tek şey şu: bu oyunda pul kırılmaz. Tek başına duran rakip pulunun üstüne konduğunuzda onu bara göndermezsiniz, olduğu yerde hapsedersiniz. Adı da buradan gelir. Tavlada yaptığınız hata size mesafe kaybettirir, hapiste pul kaybettirir.

Nerede ne deniyor

Oyunun Türkiye'deki yaygın adı hapis ya da mahpus tavlası, kimi masada mahbusan da denir; üçü de aynı oyundur, üçü de mahbus yani tutuklu kelimesinden gelir. Aynı oyun Yunanistan'da plakoto, Bulgaristan'da tapa, Arapçada mahbuse adıyla oynanıyor. Yani hapis yerel bir icat değil, bütün bir bölgenin ortak oyunu; sadece herkes kendi adıyla arıyor.

Diziliş

On beş pulunuzun tamamı tek bir hanede, üst üste yığılı başlar: kendi 24 hanenizde, yani rakibin 1 hanesinde. Bu kuleye kısaca baş denir. İki baş, tahtanın çapraz iki köşesinde oturur: sizinki rakibin evinin içinde, onunki sizin evinizin içinde.

Hane numaralandırması ve tahtanın anatomisi tavlayla birebir aynıdır, o yüzden temeller lazımsa kurulum rehberi ile etkileşimli diziliş aracı olduğu gibi geçerlidir; değişen yalnızca pulların başlangıçta nereye konduğudur.

Yön ve zar

• Tavladaki gibi iki oyuncu zıt yönlerde ilerler, herkes kendi 24 hanesinden kendi 1 hanesine doğru, yani kendi başından kendi evine.
• Zar kuralları hiç değişmez: iki sayı iki hamle, çift dört kez, mümkün olan her sayıyı oynama zorunluluğu, yalnız biri oynanabiliyorsa büyük olanı.
• İki veya daha fazla rakip pulunun durduğu hane kapalıdır, tavladaki gibi.
• Tek rakip pulunun durduğu hane açıktır ve oraya konmak o pulu hapseder.

Hapsetme

Pulunuz tek başına duran rakip pulunun üstüne oturduğunda, alttaki pul donar. Üstünde sizin pulunuz durduğu sürece hiçbir zarla oynatılamaz. Sahibi kalan on dört puluyla normal oynamaya devam eder, ama o bir pul artık onun elinde değildir.

• Hane hapsettiğiniz anda sizindir. Üstüne kendi pullarınızı yığabilirsiniz, rakip ne oraya konabilir ne de sizi hapsedebilir: hapseden pul hapsedilmez.
• Hapisteki pul, ancak sizin son pulunuz da o haneden kalktığında serbest kalır. O anda bıraktığı yerde, tek hane bile mesafe kaybetmeden normal bir pul olarak oyuna döner.
• Bar yoktur, içeri girme yoktur. Toplama başlayana kadar hiçbir pul tahtadan çıkmaz.
• Kurallı hamleniz yoksa sıranız yanar.

Ana pul, oyunu bitiren nokta

Başınızda iki ya da daha fazla pul durduğu sürece o hane sizindir ve dokunulmaz. Tehlike, geride tek bir pul kaldığı anda başlar. Baştaki bu son pula ana pul, kimi masada ana taş, denir, ve hapse düşerse tahtanın en uzak köşesinde, önünde bütün yol dururken donmuş bir pulunuz olur. On beş pulun tamamı eve girmeden toplama başlamadığı için o oyunu bir daha kazanamazsınız.

Bu yüzden ana pulun hapsedilmesi bu oyunun yazılı kuralıdır, masa teamülü değil: baştan hiç ayrılmamış ana pulunuz hapse düşerse oyun orada biter ve iki puanlık mars sayılır. Tek istisnası, rakibin kendi ana pulunun da hâlâ kendi başında duruyor olmasıdır; iki oyuncu birbirinin ana pulunu hapsetmişse oyun berabere biter.

Kuralın neden böyle olduğu, hapseden tarafın gözünden bakınca anlaşılır: hapsi tutan pul kendi 1 hanesinde, yani kendi evinin içinde oturur. Kalan on dört pulunu rahat rahat toplar, hapsi de en son pulu çıkarken çözer. Öbür oyuncu bu sırada tek pul bile toplayamamıştır. Yani kural, zaten kaçınılmaz olan sonucu kırk hamle beklemeden yazıya geçirmiş oluyor.

Toplama

On beş pulunuzun tamamı evinize, 1 ile 6 haneleri arasına girdiğinde toplamaya başlarsınız. Kurallar kural rehberinde anlatıldığı gibidir: atılan sayı kendi hanesinden pul çıkarır, o hane boş ama daha yüksek hanelerde pul varsa sayı ev içinde normal hamle olarak oynanır, en yüksek dolu haneden büyük sayı oradan toplar.

Fark şu ki burada kimse sizi toplamanın ortasında geri göndermez. Buna karşılık hapisteki bir pul toplamayı hiç başlatmaz: tahtanın herhangi bir yerinde rakip pulunun altında kalmış tek pulunuz varsa toplama bekler.

Puanlama

Bu oyunun puan tablosu iki satırdan ibarettir. Üç puanlık backgammon galibiyeti yoktur: o, barı ve içeri girmeyi olan uluslararası oyunun puanıdır ve buranın kurallarında karşılığı bulunmaz. Katlama küpü de kullanılmaz; oyun genelde 5 ya da 7 gibi anlaşılmış bir puana kadar sürer.

Tavla ile hapis, yan yana

Hapis tavlasını ne kazandırır

• Başınızı ya erken boşaltın ya kalabalık bırakın. Tehlikeli olan arada kalmış hâldir: zar denk gelmediği için geride unutulmuş tek pul.
• Kendi 1 hanenizi kollayın. Rakibin başı orada oturuyor. Oraya vaktinde ulaşan bir pulunuz, oyunun en büyük tehdididir.
• Derin hapis daha değerlidir. Evinize yakın kurduğunuz hapsi sonuna kadar rahat tutarsınız. Uzakta kurulan hapis, önünde daha çok yol olan bir pulunuzu bağlar.
• Açık pul dağıtmayın. Tavlada açık pul hesaplı risktir, burada müebbet davetiyesidir.
• Yarışı saymadan önce hapisleri sayın. Tek bir hapis pul, her sayısal üstünlüğü hükümsüz kılar.

Masada duyacağınız terimlerin uluslararası karşılıklarıyla birlikte toplu hâli terimler sözlüğünde, yarış hesabı için ise pip hesaplayıcı var.

Tavla çeşitleri arasında yeri

Hapis, aynı tahtada oynanan oyunların ortasında durur: tavlada temas vardır ve kırılan pul geri döner, gül barada temas hiç yoktur, hapiste ise temas vardır ama ikinci şans yoktur. Sabrın hızı yendiği oyun budur. Ülkede oynanan diğer adların hangisi hangi oyuna denk geliyor, tavla çeşitleri sayfasında.

Bizim çevrimiçi tahtamız uluslararası oyunu, yani tavlayı oynatır, hapisi değil. Yine de üçünde de ortak olan kuralların, taşımanın, çift zarların, oynama zorunluluğunun ve toplamanın oturması için en kolay yer orasıdır, üstelik kuralları siz değil sunucu uygular: tarayıcınızda ücretsiz bir oyun oynayın, sonra kahvede tahtanın başına geçin.